Vì sao nên học hai phần này trước
Theo《Đề cương thi CSCA môn Hóa học (bản 2025)》chính thức, thời gian thi là 60 phút, gồm 48 câu trắc nghiệm một đáp án, tổng điểm 100. Thời gian không dài mà số câu không ít, nên khi ôn tập nên ưu tiên những phần xuất hiện lặp lại và có thể lấy điểm nhanh.
Nội dung trong đề cương liên quan trực tiếp đến hai phần này gồm:
- Mô-đun "Lý thuyết và quy luật hóa học": cấu trúc nguyên tử và quy luật tuần hoàn nguyên tố, liên kết hóa học và lực tương tác giữa các phân tử, lý thuyết dung dịch chất điện li
- Mô-đun "Tính chất vật chất và phản ứng": phản ứng ion và phương pháp nhận biết
- Mô-đun "Khái niệm cơ bản và tính toán hóa học": tính nồng độ dung dịch và pH
Có thể thấy cấu trúc nguyên tử, quy luật tuần hoàn và liên kết hóa học, cùng phản ứng ion và dung dịch chất điện li không phải những kiến thức nhỏ lẻ, mà là nội dung được đề cương nêu rõ là sẽ kiểm tra.
Chúng tôi đã thống kê 4 đề thi thật (2025-12-21, 2026-01-25, 2026-03-15, 2026-04-25) với tổng cộng 185 câu (đều là bản do thí sinh nhớ lại, trong đó thiếu 7 câu), và phân loại theo 9 phần, kết quả như sau:
- Cấu trúc nguyên tử, quy luật tuần hoàn và liên kết hóa học: 28 câu, 4 đề lần lượt 6, 8, 6, 8 câu
- Phản ứng ion và dung dịch chất điện li: 28 câu, 4 đề lần lượt 8, 7, 8, 5 câu
- Hai phần cộng lại 56 câu, chiếm khoảng 30%
Nói cách khác, hai phần này đề nào cũng có, và mỗi phần chiếm 5 đến 8 câu trong mỗi đề. Học chắc hai phần này trước là đã giữ ổn gần ba phần mười số câu trong đề.
Cấu trúc nguyên tử, quy luật tuần hoàn và liên kết hóa học: những gì cần biết
Điểm then chốt của phần này là khái niệm rõ ràng, quy tắc nhớ chính xác. Trước hết nhớ chắc các hệ thức số lượng bên trong nguyên tử:
- Trong nguyên tử: số proton = số điện tích hạt nhân = số electron
- Số khối A = số proton Z + số nơtron N
Ví dụ: nguyên tử natri có số proton là 11, số khối là 23, thì số nơtron là 23 − 11 = 12.
Định nghĩa đồng vị cũng phải nhận ra ngay: cùng số proton nhưng khác số nơtron.
Quy luật tuần hoàn nguyên tố phải biết vận dụng:
- Trong cùng một chu kỳ từ trái sang phải, tính kim loại giảm, tính phi kim tăng
- Trong cùng một nhóm chính từ trên xuống dưới, tính kim loại tăng, tính phi kim giảm
Phần liên kết hóa học, trước hết phân biệt hai trường hợp cơ bản:
- Liên kết ion thường hình thành giữa kim loại hoạt động và phi kim hoạt động
- Liên kết cộng hóa trị thường hình thành giữa các nguyên tử phi kim
Còn cần bổ sung một điểm: lực tương tác giữa các phân tử ảnh hưởng đến tính chất vật lý như nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi. Khi trả lời "vì sao chất này có nhiệt độ sôi cao hơn", trước hết xét nó là hợp chất ion hay phân tử, rồi xét lực tương tác giữa các phân tử, mạch suy nghĩ sẽ không bị rối.
Phản ứng ion và dung dịch chất điện li: những gì cần biết
Cốt lõi của phần này là viết đúng phương trình ion. Quy tắc chỉ có một, nhưng phải nhớ kỹ và dùng thành thạo:
- Axit mạnh, bazơ mạnh, muối tan tách thành ion
- Chất điện li yếu, kết tủa, chất khí, nước viết dưới dạng công thức hóa học
Viết xong nhất định phải kiểm tra hai điều:
- Bảo toàn nguyên tử
- Bảo toàn điện tích
Hai ví dụ tiêu chuẩn phải viết được từ trí nhớ:
- Axit clohiđric và natri hiđroxit: H⁺ + OH⁻ = H₂O
- Bạc nitrat và natri clorua: Ag⁺ + Cl⁻ = AgCl↓
Bài toán ion cùng tồn tại tuân theo cùng một logic: các ion có thể tạo kết tủa, chất khí hoặc nước thì không thể cùng tồn tại với nồng độ lớn. Nhìn đề, trước hết nghĩ "hai ion này gặp nhau có tạo kết tủa, chất khí hoặc nước không", thường là đáp án sẽ hiện ra.
Phần pH phải nhớ công thức: pH = −lg c(H⁺); ở nhiệt độ thường (25 °C), dung dịch trung tính có pH = 7. Vì kỳ thi không cho dùng máy tính, tính pH phải luyện đến mức tính tay thành thạo.
Gợi ý ôn tập
- Trước hết học thuộc vị trí của 20 nguyên tố đầu tiên trong bảng tuần hoàn. Nhớ chắc vị trí rồi, làm bài tập quy luật tuần hoàn sẽ nhanh hơn nhiều, không phải suy luận lại mỗi lần.
- Mỗi ngày viết vài phương trình ion, viết xong tự kiểm tra theo bảo toàn nguyên tử và bảo toàn điện tích. Viết chậm không sao, viết đúng là quan trọng nhất.
- Kỳ thi hóa học cấm dùng máy tính, tính pH bắt buộc phải biết tính tay. Khi luyện tập hằng ngày cũng đừng dùng máy tính, để tránh không quen trong phòng thi.
Bước tiếp theo
Trước hết làm bài chẩn đoán 15 phút môn Hóa học để xem mình đang ở mức nào ở hai phần này; sau đó vào học theo kiến thức bổ sung theo từng phần, thực hiện từng quy tắc nêu trên một cách cụ thể.