CSCA Vật lý – Tổng hợp lực và cân bằng: vẽ sơ đồ phân tích lực từng bước

Tổng hợp lực và cân bằng là dạng bài cơ bản của phần cơ học trong CSCA Vật lý. Bài viết dùng thống kê 188 câu trong 4 bộ đề thi thật để nói rõ 12 câu thuộc ba kiến thức này kiểm tra điều gì, rồi theo thứ tự cố định "trọng lực → lực đàn hồi → lực ma sát → các lực khác" hướng dẫn từng bước cách vẽ sơ

CSCA·PRO編集部2026年11月8日 · 11分で読めます
CSCA·PRO

Tổng hợp lực và cân bằng trong CSCA Vật lý là dạng bài cơ bản nhất của phần cơ học. Nó không dựa vào việc học thuộc công thức, mà dựa vào một sơ đồ phân tích lực được vẽ đúng. Hình đúng rồi thì độ lớn và hướng của hợp lực, phương trình cân bằng chỉ là việc viết ra theo trình tự.

Bài viết này trước hết nói ba kiến thức đó chiếm bao nhiêu câu trong đề thi thật, sau đó trình bày ba yếu tố của lực và cách tìm hợp lực, rồi đưa ra một thứ tự vẽ cố định: trọng lực, lực đàn hồi, lực ma sát, các lực khác. Cuối cùng, ba ví dụ tự soạn sẽ đi qua toàn bộ quá trình giải.

Tổng hợp lực và cân bằng: ba kiến thức, tổng cộng 12 câu

4 bộ đề Vật lý gồm tổng cộng 188 câu (thiếu 4 câu không được tính), trong đó cơ học có 121 câu, chiếm khoảng 64%. Thống kê dưới đây chỉ phản ánh các đề thi thật đã qua, không phải cam kết ra đề của cơ quan chính thức.

Có ba kiến thức liên quan trực tiếp đến bài này:

  • Lực: 5 câu, có trong 3/4 bộ đề. Phân mục gồm ba yếu tố và tính chất vectơ 4 câu, nhận biết vật gây lực và vật chịu lực 1 câu.
  • Tổng hợp và phân tích lực: 5 câu, có trong 4/4 bộ đề. Phân mục là độ lớn và hướng của hợp lực 5 câu.
  • Cân bằng của các lực đồng quy: 2 câu, có trong 2/4 bộ đề. Phân mục gồm nhận biết trạng thái cân bằng 1 câu, tìm lực chưa biết và góc 1 câu.

Ba kiến thức này cộng lại là 12 câu. Số câu không nhiều, nhưng đây là nền móng của cơ học: vẽ sai phân tích lực thì các định luật Newton, công, lực điện phía sau cũng sẽ sai theo. Nên hãy coi đây là nhóm "buộc phải biết hết", chứ không phải nhóm "có thể bỏ".

Cũng phải tính đến bản thân kỳ thi: Vật lý 60 phút, 48 câu trắc nghiệm chọn một đáp án, thang điểm 100, trung bình mỗi câu 75 giây và không được dùng máy tính. Vì vậy cách giải phải đi thẳng một lần là xong – vẽ rõ sơ đồ phân tích lực chính là tiết kiệm thời gian.

Ghi nhớ trước: ba yếu tố của lực và hai cách vẽ

Lực có ba yếu tố: độ lớn, hướng, điểm đặt. Thiếu một yếu tố là lực đó chưa được nói rõ. Đơn vị của độ lớn là niu-tơn, sách giáo khoa Trung Quốc viết là "niu-tơn, gọi tắt là niu, ký hiệu N".

Có hai cách vẽ lực, đừng lẫn lộn:

  • Giản đồ lực: phải vẽ tỉ lệ xích, độ dài đoạn thẳng theo đúng tỉ lệ.
  • Sơ đồ lực: không yêu cầu tỉ lệ, chỉ vẽ mũi tên biểu thị hướng là được.

Sơ đồ phân tích lực thường dùng cách vẽ sơ đồ.

Còn một quy ước gọi tên: sách giáo khoa Trung Quốc phân biệt "gọi tên theo tính chất" và "gọi tên theo tác dụng". Trọng lực, lực đàn hồi, lực ma sát là theo tính chất; lực kéo, lực đỡ, lực ép là theo tác dụng. Hai cách gọi đều dùng được, nhưng không được tính trùng – lực đỡ bản thân nó là một loại lực đàn hồi, đừng coi nó là một "lực mới" rồi cộng thêm lần nữa.

Tổng hợp và phân tích lực: tìm độ lớn và hướng của hợp lực

Tổng hợp hai lực, xét quan hệ hướng:

  • Cùng hướng: F hợp = F₁ + F₂, hướng giống nhau.
  • Ngược hướng: F hợp = |F₁ − F₂|, hướng cùng với lực lớn hơn.
  • Vuông góc với nhau: F hợp = √(F₁² + F₂²), hướng biểu thị bằng tanθ = F₂ / F₁.

Các bài tập trên trang này ký hiệu hợp lực là F hợp, một số sách giáo khoa tiếng Anh ký hiệu là R. Trọng lực trong sách giáo khoa Trung Quốc viết G = mg, một số sách tiếng Anh dùng W để chỉ trọng lực, còn G lại chỉ hằng số hấp dẫn – khi gặp đề tiếng Anh cần chú ý khác biệt này.

Hợp lực không phải "một lực thừa ra". Trên sơ đồ phân tích lực chỉ vẽ những lực vật thực sự chịu, đừng vẽ cả hợp lực vào, đây là lỗi phổ biến nhất.

Sơ đồ phân tích lực: thứ tự cố định bốn bước

Nên mỗi lần đều vẽ theo cùng một thứ tự, như vậy sẽ không sót lực (đây là gợi ý phương pháp học, không phải quy định chính thức):

  1. Trọng lực G: vẽ trước, hướng thẳng đứng xuống dưới, G = mg. Sách giáo khoa và đề bài Trung Quốc thường quy định trực tiếp lấy g = 10 N/kg.
  2. Lực đàn hồi: xem vật tiếp xúc với ai, có bị ép hay không. Lực đỡ vuông góc với mặt tiếp xúc, lực căng của dây dọc theo sợi dây.
  3. Lực ma sát: có tiếp xúc, có ép, có chuyển động tương đối hoặc xu hướng chuyển động tương đối thì mới có lực ma sát. Hướng ngược với hướng chuyển động tương đối (hoặc xu hướng chuyển động tương đối).
  4. Các lực khác: lực kéo, lực điện, lực từ, bổ sung sau cùng.

Vì sao vẽ trọng lực trước? Nó luôn tồn tại, hướng cố định, xác định nó trước thì các lực khác có điểm tham chiếu. Vì sao lực ma sát đặt sau lực đàn hồi? Không có ép thì không có ma sát, đảo thứ tự dễ sinh ra một lực ma sát từ trên trời rơi xuống.

Vẽ xong kiểm tra ba việc: mỗi lực có tìm được vật gây lực không; mỗi mặt tiếp xúc đã được xét hết chưa; có vẽ thừa hợp lực không.

Cân bằng của các lực đồng quy: mỗi hướng một phương trình

Vật đứng yên, hoặc chuyển động thẳng đều, đều là trạng thái cân bằng. Điều kiện cân bằng của các lực đồng quy là F hợp = 0.

Khi làm bài dùng phân tích trực giao: phân tích mọi lực theo hai hướng vuông góc với nhau, mỗi hướng tự cân bằng.

  • Hướng ngang: tổng các lực hướng sang phải = tổng các lực hướng sang trái
  • Hướng thẳng đứng: tổng các lực hướng lên = tổng các lực hướng xuống

Trước khi lập phương trình nên ghi rõ chiều dương, ví dụ "quy định chiều sang phải là chiều dương", sách giáo khoa và đề bài Trung Quốc viết đúng như vậy.

Ví dụ tự soạn

Ba ví dụ dưới đây đều là ví dụ tự soạn, không phải đề thi thật.

Ví dụ 1 (tìm hợp lực) Một vật đồng thời chịu hai lực: F₁ = 6 N hướng đông, F₂ = 8 N hướng bắc. Tìm độ lớn và hướng của hợp lực.

Giải: Hai lực vuông góc với nhau, dùng định lý Pythagoras. F hợp = √(6² + 8²) = √(36 + 64) = √100 = 10 N. Gọi θ là góc giữa hợp lực và hướng đông, tanθ = 8/6 = 4/3, được θ = 53°. Đáp: hợp lực 10 N, hướng lệch 53° từ đông sang bắc.

Ví dụ 2 (vẽ sơ đồ phân tích lực) Một khối gỗ trượt xuống trên mặt phẳng nghiêng nhám, hãy vẽ sơ đồ phân tích lực của khối gỗ.

Giải: Làm theo thứ tự bốn bước.

  1. Trọng lực G: hướng thẳng đứng xuống dưới.
  2. Lực đàn hồi: khối gỗ tiếp xúc với mặt phẳng nghiêng, chịu lực đỡ N, vuông góc với mặt phẳng nghiêng hướng lên trên.
  3. Lực ma sát: mặt phẳng nghiêng nhám, khối gỗ trượt xuống tương đối so với mặt nghiêng, lực ma sát f dọc theo mặt phẳng nghiêng hướng lên trên.
  4. Các lực khác: không có.

Vậy trên hình chỉ có ba lực: G, N, f. Chú ý N vuông góc với mặt phẳng nghiêng, không phải hướng thẳng đứng lên; f dọc theo mặt phẳng nghiêng, không phải nằm ngang.

Ví dụ 3 (phân tích trực giao tìm lực chưa biết) Một vật khối lượng m = 2 kg đặt trên mặt đất nằm ngang, chịu một lực kéo F = 10 N hướng chếch lên hợp với phương ngang góc 37°, vật chuyển động thẳng đều. Lấy g = 10 N/kg, sin37° = 0,6, cos37° = 0,8. Tìm lực đỡ N của mặt đất và lực ma sát f.

Giải: Bước một, vẽ sơ đồ phân tích lực. Vật chịu bốn lực: trọng lực G hướng xuống, lực đỡ N hướng lên, lực kéo F chếch lên (hợp với phương ngang góc 37°), lực ma sát f nằm ngang hướng về phía sau. Bước hai, tính trọng lực. G = mg = 2 × 10 = 20 N. Bước ba, phân tích trực giao. Quy định sang phải là dương, hướng lên là dương. Thành phần ngang của F là F₁ = F cos37° = 10 × 0,8 = 8 N, hướng sang phải; Thành phần thẳng đứng của F là F₂ = F sin37° = 10 × 0,6 = 6 N, hướng lên trên. Bước bốn, lập phương trình cân bằng. Vật chuyển động thẳng đều, cả hai hướng đều cân bằng. Hướng ngang: F₁ hướng sang phải = f hướng sang trái, được f = 8 N. Hướng thẳng đứng: N + F₂ hướng lên = G hướng xuống, được N = G − F₂ = 20 − 6 = 14 N. Đáp: lực đỡ 14 N, lực ma sát 8 N.

Những lỗi dễ mắc

  • Vẽ hợp lực vào sơ đồ phân tích lực. Sơ đồ chỉ vẽ những lực thực sự chịu.
  • Vẽ sai hướng lực đỡ. Lực đỡ vuông góc với mặt tiếp xúc, trong bài mặt phẳng nghiêng nó không phải hướng thẳng đứng lên.
  • Đảo ngược hướng lực ma sát. Nó ngược với hướng chuyển động tương đối (hoặc xu hướng), không phải ngược với hướng lực kéo.
  • Coi cân bằng là "vận tốc bằng không". Chuyển động thẳng đều cũng là cân bằng, đề thi thật đã từng kiểm tra việc nhận biết trạng thái cân bằng.
  • Không ghi chiều dương. Dấu dễ lẫn, nên ghi trước "quy định chiều sang phải là chiều dương".
  • Thay g = 9,8. Sách giáo khoa Trung Quốc và đề bài trên trang này thường lấy g = 10 N/kg, hãy tính theo giá trị mà đề bài cho.

Gợi ý ôn tập

Nên chia thành ba bước (gợi ý khi viết bài, không phải quy định chính thức):

  1. Dùng hai ngày đi qua ba kiến thức này: ba yếu tố, độ lớn và hướng của hợp lực, điều kiện cân bằng. Tổng cộng là 12 câu, có thể học hết trong một lần.
  2. Mỗi bài đều vẽ sơ đồ phân tích lực trước rồi mới đặt bút, kể cả đề không yêu cầu vẽ. Luyện mười bài là thứ tự sẽ thành cố định.
  3. Luyện tính tay. Không được mang máy tính, những giá trị như sin37° = 0,6, cos37° = 0,8, √100 = 10 phải nói ra ngay được.

Bước tiếp theo

Muốn xem kỹ hơn cách phân loại lực, đọc Các loại lực thường gặp trong CSCA Vật lý: lực đàn hồi, trọng lực, lực ma sát – 16 câu đề thi thật; muốn hiểu trước cách sắp xếp tổng thể phần cơ học, đọc Ôn tập cơ học CSCA Vật lý thế nào: trong 188 câu của 4 bộ đề thật có 121 câu là cơ học.

Sau đó dành 15 phút chẩn đoán để xem trình độ của mình, rồi vào Trung tâm học Vật lý luyện theo từng kiến thức.

Đọc thêm

最終確認日:2026年11月8日。CSCA·PROは独立した受験対策プラットフォームであり、公式のCSCA試験およびその主催者とは関係ありません。試験の日程などは公式の発表に従ってください。

解答に一番時間がかかる問題形式を知りたいですか?15分のレベル診断。提出するとすぐにレポートが出ます。
無料レベル診断
あなたの場合はどうなる?聞いてくださいCSCA·PRO チームが返信します